Na przestrzeni ostatnich lat obserwuje się gwałtowny rozwój metod molekularnych, pozwalajšcych w sposób precyzyjny i z wysokš czułoœciš wspierać dotychczasowe tradycyjne metody badawcze i diagnostyczne stosowane w hematoonkologii: identyfikacja genów fuzyjnych powstajšcych w wyniku translokacji, analizy choroby resztkowej oraz poprzeszczepowego chimeryzmu komórkowego. Stanowiš one metodologicznš podstawę nowego działu badań naukowych w hematologii, jakim staje się hematologia molekularna. Zastosowanie metod biologii molekularnej w istotny sposób unowoczeœnia podstawowe badania naukowe w tym dziale medycyny, pozwalajšc odpowiedzieć na fundamentalne pytania dotyczšce biologii komórek hematopoetycznych, przebiegu procesu leukemogenezy, itp. Jednoczeœnie metody te rewolucjonizujš diagnostykę hematoonkologicznš, szybko stajšc się niezbędnym elementem nowoczesnych programów diagnostyczno-terapeutycznych. Ich użycie staje się głównym zadaniem lawinowo powstajšcych hematologicznych laboratoriów diagnostyki molekularnej – również w Polsce laboratoria takie powstajš ostatnio w dużej liczbie. Spowodowane jest to niezwykłym znaczeniem, jakie w nowoczesnej klinice hematologicznej przypisuje się danym molekularnym, które w wielu wypadkach w sposób jednoznaczny doprecyzowujš stawiane rozpoznania lub uœciœlajš prognozę klinicznš. W chwili obecnej nie można sobie wyobrazić skutecznego, zgodnego z nowoczesnymi kryteriami, prowadzenia chorego po przeszczepieniu szpiku kostnego czy poddawanego innym nowoczesnym formom terapii, bez cišgłego monitorowania molekularnych wykładników choroby. Jednoczeœnie, ze względu na olbrzymie zapotrzebowanie ze strony oœrodków klinicznych z jednej strony, oraz wysokie koszty takich badań z drugiej, wypracowanie ogólnokrajowego, spójnego systemu organizacyjno-technologicznego takich badań staje się w kraju wielkoœci Polski palšcym wymogiem chwili.

Dzięki wspomnianemu rozwojowi metod molekularnych stosowanych w hematologii, możliwa stała się stosunkowo szybka i wiarygodna identyfikacja bardzo niewielkiej liczby komórek nowotworowych, znanych pod nazwš choroby resztkowej (minimal residual disease, MRD). Jak wskazujš dotychczasowe badania, w niektórych z chorób hematoonkologicznych ocena poziomu MRD umożliwia precyzyjne okreœlenie prognozy klinicznej, umożliwia wczesnš ocenę odpowiedzi na leczenie, pozwala na szybkš interwencję terapeutycznš, itp.

W przypadku wielu hematologicznych chorób rozrostowych (ALL i AML, CML, MDS, CLL, NHL), istniejš wskazania do przeprowadzenia allogenicznej transplantacji komórek hematopoetycznych (allo-HSCT), która może stworzyć szansę trwałego wyleczenia. Niezależnie od rodzaju przeprowadzonej transplantacji allogenicznej, rutynowym postępowaniem zawsze powinno być monitorowanie stanu pacjenta poprzez analizę chimeryzmu komórek hematopoetycznych. Dzięki niemu możliwe jest stwierdzenie zmian w składzie komórkowym krwi obwodowej/szpiku kostnego œwiadczšcych o przyjęciu/odrzuceniu przeszczepu oraz, poprzez analizę kinetyki tych zmian, prognozowanie dalszego przebiegu okresu potransplantacyjnego. Zmiany na poziomie molekularnym z reguły znacznie wyprzedzajš w czasie wystšpienie zaburzeń w rutynowych badaniach hematologicznych i objawów klinicznych choroby, stšd ich szczególna wartoœć prognostyczna. Badanie chimeryzmu pozwala wyselekcjonować chorych z wysokim ryzykiem wznowy, co może przekładać się na konkretne decyzje terapeutyczne, np. zastosowanie infuzji limfocytów dawcy (DLI).

Współczesne protokoły lecznicze prowadzš do całkowitej remisji u znacznego odsetka chorych na ostre białaczki, jednak po pewnych czasie u wielu z nich dochodzi do nawrotu choroby zasadniczej. Oznacza to, że mimo iż u chorego stwierdzono całkowitš remisję w oparciu o kryteria kliniczne i morfologiczne, zastosowane leczenie nie doprowadziło do efektu najbardziej pożšdanego: całkowitej deplecji komórek nowotworowych z układu hematopoetycznego. Metody morfologiczne pozwalajš na wykrycie komórek nowotworowych, gdy stanowiš one generalnie powyżej 5% badanej populacji komórek: ocena na tym poziomie czułoœci daje ograniczony wglšd w efektywnoœć leczenia, ponieważ jedynie chorzy o niekorzystnej prognozie (nie uzyskujšcy remisji) mogš zostać zidentyfikowani przy użyciu badań cytomorfologicznych. U chorych w remisji metody morfologiczne nie mogš zróżnicować pomiędzy białaczkami o wysokim i niskim ryzyku wznowy. Stšd właœnie bardzo czułe molekularne metody badania MRD sš elementem umożliwiajšcym wykrywanie komórek nowotworowych tam, gdzie metody morfologiczne okazujš się zbyt mało czułe. Stosowane obecnie metody molekularne charakteryzujš się czułoœciš przynajmniej 10^-3 (identyfikacja jednej komórki nowotworowej na 10³ komórek normalnych; najnowsze z tych metod charakteryzujš się czułoœciš 10^-4 – 10^-6), niskim ryzykiem wyników fałszywie dodatnich, stabilnoœciš markerów nowotworowych (niskie ryzyko wyników fałszywie ujemnych), możliwoœciš łatwej standaryzacji metod, powtarzalnoœciš uzyskiwanych wyników oraz możliwoœciš analizy iloœciowej.

Generalnš cechš charakterystycznš hematologii molekularnej w ogóle jest œcisłe współistnienie nurtu poznawczego oraz nurtu aplikacyjno-diagnostycznego, które oparte sš często na tej samej platformie metodyczno-aparaturowej. Obydwa te nurty w sposób oczywisty pozostajš w œcisłej zależnoœci od kliniki i jej wymogów. W szczególnoœci badania klonalnoœci jako wykładnika MRD traktować należy, właœciwie w przypadku każdego nowego pacjenta, jako odrębny projekt badawczy. W najważniejszych europejskich oœrodkach badawczych zajmujšcych się hematologiš molekularnš badania takie finansowane sš z budżetów badawczych, co umożliwia wypracowanie standardów diagnostycznych w œcisłym oparciu o prowadzone tamże badania naukowe. Podobny model, opierajšcy się na konsorcjum realizatorów, proponujemy również w przedstawianym pakiecie.

Przedstawiany projekt badawczy zamawiany stanowi całoœciowš ofertę na ogłoszenie o zamówieniu, łšczšc w sobie elementy hematologii pediatrycznej oraz hematologii dorosłych, głównie w zakresie badań podstawowych, z elementami aplikacji praktycznych. Wychodzi on z kilku ważnych oœrodków hematologii molekularnej, które tworzš konsorcjum wykonawców, będšc jednoczeœnie poczštkiem krajowej sieci laboratoriów referencyjnych hematologii molekularnej. Oœrodki te skupione sš Grupie Roboczej ds. Hematologii Molekularnej, tworzšc jej zasadniczy trzon organizacyjno-merytoryczny. Dobór badanych modelowych schorzeń hematoonkologicznych podyktowany został z jednej strony pewnš specjalizacjš oœrodków wchodzšcych w skład konsorcjum, wagš klinicznš wybranych jednostek chorobowych oraz dostępnoœciš warsztatu molekularnego w odniesieniu do zasadniczych zagadnień zwišzanych z tymi schorzeniami. Będš to:

ostra białaczka limfoblastyczna u dzieci (ALL)

ostra białaczka mieloblastyczna (AML)

przewlekła białaczka mieloblastyczna (CML)

nieziarnicze chłoniaki złoœliwe (NHL)

Szczegółowej analizie poddane zostanš również zagadnienia zwišzane z badaniami potransplantacyjnymi (chimeryzm hematopoetyczny, choroba resztkowa). Całoœć realizacji oparta zostanie o planowo bankowany materiał biologiczny. Dane molekularne i kliniczne oraz informacje o bankowanym materiale zbierane będš przy użyciu profesjonalnie skonstruowanej komputerowej bazy danych.